Czas czytania: ok. 9 minut

Decyzja o rozwodzie rzadko zapada w jeden wieczór. Najczęściej dojrzewa miesiącami (czasem latami) i kiedy ktoś w końcu siada do laptopa, żeby zacząć szukać informacji, ma w głowie kilkanaście pytań naraz. Czy w ogóle dostanę rozwód. Ile to trwa. Czy będę musiała stanąć przed sądem i opowiadać o tym, co się działo. Co z dzieckiem. Co z mieszkaniem. Co z kredytem. Czy on może mi zabrać pieniądze. Czy ja mogę mu coś zabrać. Czy warto z winą.

Jako adwokatka rodzinna w Poznaniu odbieram takie telefony właśnie wtedy: w środku tygodnia, czasem wieczorem, kiedy dzieci już śpią. W tym wpisie odpowiadam na pytania, które wracają najczęściej. Bez prawniczego żargonu i bez obietnic, bo każda sprawa rozwodowa wygląda inaczej, a ten tekst ma za zadanie tylko ułożyć Ci w głowie najważniejsze rzeczy, zanim zaczniesz podejmować konkretne decyzje.

Czym właściwie jest rozwód i kiedy sąd go orzeknie

Rozwód to formalne, prawomocne ustanie małżeństwa, orzekane przez sąd okręgowy. Podstawową przesłanką jest zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego (art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Pożycie małżeńskie ma trzy wymiary (uczuciowy, fizyczny i gospodarczy), a sąd ocenia, czy wszystkie trzy się rozpadły, oraz czy jest to rozpad trwały, czyli bez perspektywy powrotu.

Sąd nie udzieli rozwodu, mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, w trzech sytuacjach: jeśli wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci, jeśli rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, albo jeśli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a drugi nie wyraża zgody (chyba że odmowa zgody jest w okolicznościach sprawy sprzeczna z zasadami współżycia społecznego).

W praktyce, jeśli małżonkowie nie mieszkają już razem albo mieszkają, ale „obok siebie", a obie strony chcą rozwodu, sąd zwykle go orzeknie. Trudniejsze są sytuacje, w których jedno z małżonków rozwodu nie chce.

Jak długo trwa rozwód w Poznaniu

Najczęstsze pytanie i najbardziej zwodnicza odpowiedź. Wszystko zależy od tego, czy rozwód jest „zgodny", czy nie.

Rozwód bez orzekania o winie, gdy małżonkowie są zgodni co do warunków, w sądzie okręgowym w Poznaniu zwykle kończy się na jednej rozprawie, a wyrok zapada po 3-6 miesiącach od złożenia pozwu. Bywają sprawy szybsze, bywają wolniejsze, zależy to od obłożenia sądu i tego, jak szybko uda się uzgodnić termin pierwszej rozprawy.

Rozwód z orzekaniem o winie albo z konfliktem o dzieci czy majątek to zupełnie inna kategoria. Dochodzą przesłuchania świadków, opinie biegłych (zwłaszcza Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów - OZSS, w sprawach o opiekę nad dziećmi), kolejne pisma procesowe. Takie postępowania trwają w Poznaniu typowo od 1,5 do 3 lat, czasem dłużej. Każde przesłuchanie świadka to osobny termin rozprawy, a terminy rozpraw w sądzie okręgowym w Poznaniu wyznaczane są zwykle co 2-4 miesiące.

To dlatego decyzja „idziemy z winą czy bez" to nie tylko wybór emocjonalny, ale też logistyczny: z winą oznacza zwykle dłuższe postępowanie i większy ciężar dowodowy. Pisałam o tym szerzej w Rozwód z orzekaniem o winie: kiedy warto, kiedy nie.

Ile to kosztuje

Koszty rozwodu rozkładają się na kilka pozycji.

Opłata sądowa od pozwu to 600 zł. Jest stała, niezależna od rodzaju rozwodu, wpłaca się ją razem z pozwem. Jeśli sąd orzeknie rozwód bez orzekania o winie na pierwszej rozprawie, połowa tej opłaty (300 zł) wraca do osoby, która ją wniosła.

Opłaty dodatkowe mogą się pojawić, jeśli w pozwie zostaną zgłoszone roszczenia majątkowe, np. eksmisja małżonka albo podział majątku wspólnego (chociaż podział majątku sąd zwykle wyłącza do osobnego postępowania nieprocesowego, jeśli nie da się go przeprowadzić bez nadmiernej zwłoki, art. 58 § 3 KRO).

Wynagrodzenie adwokata ustala się indywidualnie, zależnie od stopnia skomplikowania sprawy, planowanej liczby rozpraw i tego, czy sprawa wymaga pisma w II instancji. Każda kancelaria w Poznaniu, w tym moja, podaje stawki na rozmowie wstępnej. Szczegóły moich aktualnych stawek dostępne są tutaj: cennik i jak wygląda współpraca.

Czy muszę zeznawać o tym, co się stało w małżeństwie

Tak, ale zakres przesłuchania zależy od rodzaju rozwodu.

W rozwodzie bez orzekania o winie, gdy obie strony są zgodne, sąd zwykle zadaje kilka standardowych pytań: kiedy się państwo poznali, kiedy zawarto małżeństwo, czy są wspólne dzieci, kiedy nastąpił rozkład pożycia, czy widzą państwo szansę na powrót. Przesłuchanie obu stron na pierwszej rozprawie potrafi zająć łącznie 30-60 minut.

W rozwodzie z orzekaniem o winie zakres przesłuchań jest znacznie szerszy. Każda ze stron opisuje to, co działo się w małżeństwie, sąd dopuszcza dowody (świadków, dokumenty, zdjęcia, korespondencję, nagrania w określonych granicach), a strony są przesłuchiwane także w zakresie konkretnych zdarzeń. To bywa emocjonalnie ciężkie. Pisałam o tym, jak się przygotować, w Twoja pierwsza sprawa sądowa: niezbędnik.

W obu wariantach przesłuchanie odbywa się w sądzie okręgowym, co do zasady jawnie. Sąd może na wniosek strony albo z urzędu wyłączyć jawność, jeśli uzna, że publiczne rozpoznawanie sprawy zagrażałoby moralności, porządkowi publicznemu albo prywatności stron (art. 153 KPC). W praktyce poznańskiej w sprawach o rozwód wyłączenia jawności udziela się stosunkowo często: wystarczy zgłosić wniosek na początku rozprawy.

Co z dziećmi: władza rodzicielska, kontakty, alimenty

W każdej sprawie rozwodowej, w której są wspólne małoletnie dzieci, sąd musi orzec o trzech rzeczach: władzy rodzicielskiej, kontaktach z dzieckiem i alimentach (art. 58 § 1 KRO). Nie da się rozwieść „bez rozstrzygania o dzieciach", to nie jest opcja w polskim systemie.

Władza rodzicielska może być pozostawiona obojgu rodzicom (najczęstszy scenariusz), powierzona jednemu z ograniczeniem władzy drugiego, albo (w rzadszych przypadkach) odebrana jednemu rodzicowi. Sąd orientuje się przede wszystkim na dobro dziecka, nie na to, „kto bardziej zasłużył".

Kontakty z dzieckiem to drugi blok. W zgodnym rozwodzie strony przedkładają porozumienie rodzicielskie. Jest to dokument, w którym ustalają, gdzie dziecko mieszka, kiedy jest u drugiego rodzica, jak wygląda podział wakacji, świąt, weekendów. W konfliktowym rozwodzie kontakty ustala sąd, często po opinii OZSS. Pisałam o tym szerzej w Opieka naprzemienna i alimenty.

Alimenty liczy się na podstawie usprawiedliwionych potrzeb dziecka i możliwości zarobkowych zobowiązanego rodzica (art. 135 § 1 KRO). Nie ma w Polsce sztywnej tabeli, każda sprawa to osobny kosztorys. Mam o tym osobny wpis: Jak obliczyć alimenty.

Ważna uwaga praktyczna: sąd nie ustala alimentów na byłego małżonka „przy okazji". Alimenty na byłego małżonka to osobne roszczenie, które trzeba zgłosić w pozwie albo w odrębnej sprawie. W zgodnym rozwodzie strony zwykle z tego rezygnują.

Co z mieszkaniem, kredytem hipotecznym i wspólnym majątkiem

Tu jest zasadnicza zasada: rozwód i podział majątku to dwie różne sprawy. Sąd okręgowy w Poznaniu, prowadząc rozwód, zwykle nie dzieli majątku w wyroku rozwodowym, chyba że strony uzgodnią to dokładnie i nie wymaga to dodatkowych dowodów (art. 58 § 3 KRO).

Po rozwodzie wspólność majątkowa małżeńska ustaje z mocy prawa. Od tego momentu majątek staje się współwłasnością w częściach równych, chyba że jeden z małżonków wystąpi później o ustalenie nierównych udziałów, ze względu na nierówny wkład w jego powstanie (art. 43 § 2 KRO).

Mieszkanie i kredyt hipoteczny to często najtrudniejszy element. Sam rozwód nie zwalnia żadnej ze stron z odpowiedzialności wobec banku: kredyt zaciągnięty wspólnie zostaje wspólnym zobowiązaniem niezależnie od tego, kto faktycznie spłaca. Bank patrzy na umowę kredytu, nie na wyrok rozwodowy. Zmiana sytuacji wymaga albo refinansowania kredytu na jedną osobę (po sprawdzeniu zdolności kredytowej przez bank), albo sprzedaży mieszkania i podziału kwoty po spłacie kredytu.

Pisałam o szczegółach w Podział majątku po rozwodzie: co musisz wiedzieć. Tam są też uwagi o nakładach, przedmiotach pochodzących z darowizn i o tym, kiedy ma sens podział sądowy, a kiedy notarialny.

Czy warto walczyć o orzeczenie winy

To pytanie wraca u mnie w gabinecie dosłownie co tydzień. Nie ma jednej dobrej odpowiedzi, wszystko zależy od konkretnej sprawy.

Co daje orzeczenie winy: zasadniczy skutek to wpływ na alimenty między byłymi małżonkami. Małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia może być zobowiązany do alimentów wobec niewinnego, jeśli rozwód powoduje istotne pogorszenie sytuacji materialnej tego niewinnego (art. 60 § 2 KRO). To narzędzie ma realne znaczenie zwłaszcza dla osoby, która przez lata małżeństwa nie pracowała zawodowo (np. zajmowała się domem i dziećmi).

Czego orzeczenie winy nie daje: i to też trzeba wiedzieć. Wina nie wpływa zasadniczo na podział majątku (udziały co do zasady są równe niezależnie od winy). Wina nie wpływa też na władzę rodzicielską ani na alimenty na dzieci. Sąd patrzy tylko na dobro dziecka i potrzeby finansowe, nie na to, „kto był winny".

Czego orzeczenie winy kosztuje: proces trwa dłużej (nieraz 2-3 razy), wymaga zebrania dowodów, świadków, czasem opinii biegłych, jest emocjonalnie wyczerpujący, a dzieci mogą być świadkami niezdrowej dla nich części tego procesu. Często warto policzyć, czy gra jest warta świeczki.

Szczegółowo opisałam tę kalkulację w Rozwód z orzekaniem o winie: kiedy warto, kiedy nie.

Czy mogę dostać rozwód, jeśli mąż albo żona nie chce

Tak, zgoda drugiej strony nie jest co do zasady warunkiem rozwodu. Sąd orzeka rozwód, jeśli stwierdzi zupełny i trwały rozkład pożycia. Brak zgody drugiej strony nie wyłącza tej możliwości, chyba że to strona wnosząca o rozwód jest wyłącznie winna rozkładu pożycia, a strona niewinna sprzeciwia się rozwodowi (i sprzeciw nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego).

W praktyce: gdy obie strony są winne, gdy żadna nie jest winna, gdy winnym rozkładu jest druga strona: rozwód się przeprowadza nawet bez zgody drugiego małżonka. Trwa to dłużej, bo sąd musi zbadać dowody zupełnego rozkładu, ale jest możliwy.

Czy można rozwieść się przez mediację albo przed notariuszem

Notariuszem: nie. W polskim systemie rozwodu udziela wyłącznie sąd. Notariusz nie ma kompetencji rozwodowych, w przeciwieństwie do niektórych innych jurysdykcji (np. niedawno wprowadzonego rozwiązania w niektórych krajach, gdzie rozwód bezdzietny może być orzeczony przed notariuszem).

Mediacją: częściowo tak. Mediacja nie zastąpi sądu w samym wyroku rozwodowym, ale może uregulować wszystkie kwestie towarzyszące: porozumienie rodzicielskie, alimenty, kontakty z dziećmi, podział majątku. Ugoda mediacyjna zatwierdzona przez sąd ma moc równą wyrokowi.

W mojej praktyce mediację rekomenduję parom, które są zgodne co do samego rozwodu, ale potrzebują pomocy w uzgodnieniu szczegółów dotyczących dzieci albo finansów. Sędziowie w Poznaniu coraz częściej kierują strony do mediacji już po pierwszej rozprawie. Pisałam o tym szerzej w Kiedy mediacja działa, a kiedy nie i Mediacja a sąd.

Ważne zastrzeżenie roli: jeżeli prowadzę dla kogoś sprawę rozwodową jako adwokatka, nie mogę być mediatorką w tej samej sprawie. Te dwie role są rozdzielone.

Najczęstsze pytania, które wracają na konsultacjach

Czy mogę złożyć pozew rozwodowy w Poznaniu, jeśli mąż mieszka w innym mieście? Sądem właściwym jest sąd okręgowy ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeśli choć jedno z nich nadal tam mieszka. Jeśli żadne, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego. Czyli: jeśli mieszkaliście wspólnie w Poznaniu i Ty nadal tu jesteś, sprawa toczy się w Poznaniu, niezależnie od tego, gdzie mieszka mąż.

Czy muszę być na każdej rozprawie? W sprawie rozwodowej obie strony mają być przesłuchane. Pierwsza rozprawa zwykle nie da się przeprowadzić bez stron. Na kolejne rozprawy (przesłuchania świadków) strona może być reprezentowana przez adwokata, ale obecność przy własnym przesłuchaniu i przy końcowych rozprawach jest istotna.

Czy mogę wycofać pozew rozwodowy? Tak, dopóki nie zapadł wyrok pierwszej instancji. Wycofanie wymaga pisemnego oświadczenia. Jeśli druga strona już złożyła odpowiedź na pozew albo zgłosiła powództwo wzajemne, wycofanie wymaga jej zgody.

Czy moje wiadomości i nagrania mogą być dowodem? Co do zasady tak: sąd dopuszcza wiadomości SMS, e-maile, zrzuty ekranu z komunikatorów. Z nagraniami sytuacja jest bardziej złożona. Nagrywanie bez zgody drugiej strony może być w niektórych okolicznościach problematyczne, choć orzecznictwo dopuszcza takie dowody, gdy chodzi o ochronę uzasadnionego interesu nagrywającego. Każdy taki materiał ocenia się indywidualnie przed dołączeniem do akt.

Czy partnerka męża/partner żony może być świadkiem? Tak, może być świadkiem na zasadach ogólnych. Jako osoba niespokrewniona z żadną ze stron nie ma prawa odmowy zeznań. To czasem istotne narzędzie w sprawach z winą.

Czy w rozwodzie bez orzekania o winie nie trzeba w ogóle podawać przyczyny rozkładu? Trzeba, sąd musi ustalić, że rozkład jest zupełny i trwały, więc strona musi opisać sytuację. Ale nie wchodzi się w szczegóły zdarzeń, nie przesłuchuje się świadków zdarzeń, nie ustala się winy. Strona mówi, na czym polegał rozkład, druga strona zwykle to potwierdza i sąd kończy temat.

Czy po rozwodzie wracam automatycznie do nazwiska panieńskiego? Nie, można wrócić do poprzedniego nazwiska, składając oświadczenie kierownikowi urzędu stanu cywilnego w terminie 3 miesięcy od uprawomocnienia się wyroku rozwodowego. Po tym terminie zmiana nazwiska wymaga osobnej procedury administracyjnej.

Co możesz zrobić teraz

Jeżeli zaczynasz myśleć o rozwodzie, najsensowniejszy pierwszy krok to nie jest „znaleźć formularz pozwu". Jest nim mapa sytuacji: kto co wnosi do związku, gdzie mieszkają dzieci, jakie są dochody każdej ze stron, jaki jest majątek wspólny, jaki osobisty, jakie są kredyty, czy są podstawy do orzeczenia winy, czy nie. Im wcześniej taką mapę zrobisz, tym mniej decyzji będziesz podejmować pod presją.

Na konsultacji w mojej kancelarii w Poznaniu albo online ustalamy razem, czy idziesz w rozwód zgodny czy z winą, czy alimenty na dzieci są realne do uzgodnienia bez sądu, czy podział majątku da się zrobić u notariusza, czy lepiej w sądzie. Z takiej rozmowy wychodzi konkretny plan z terminami i listą dokumentów, które trzeba zebrać. Sprawdź, jak wygląda współpraca.

Adwokat i mediatorka Angelika Zarzycka - Poznań. Prawo rodzinne, rozwody, mediacje.

Rozwód — najczęściej zadawane pytania