Reprezentant dziecka: co to znaczy dla Ciebie i Twojego dziecka

Skąd się bierze reprezentant dziecka

Co do zasady to rodzice reprezentują dziecko przed sądem. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje jednak sytuacje, w których rodzic nie może tego robić, bo jego interes mógłby się rozminąć z interesem dziecka. Mówi o tym artykuł 98 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym wprost paragraf 2 punkt 2, dotyczący spraw między dzieckiem a jednym z rodziców.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że do wyłączenia rodzica z reprezentacji wystarczy nawet teoretyczna możliwość sprzeczności interesów, nie trzeba czekać aż faktycznie do niej dojdzie. To tłumaczy, dlaczego reprezentant pojawia się często zanim jeszcze cokolwiek złego wydarzy się w relacji rodzica z dzieckiem. W takiej sytuacji sąd opiekuńczy wyznacza dziecku reprezentanta na podstawie artykułu 99 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd wybiera reprezentanta z listy prowadzonej przez prezesa sądu, złożonej z adwokatów i radców prawnych, którzy zadeklarowali gotowość reprezentowania dzieci i wykazali znajomość spraw dotyczących dzieci albo ukończyli szkolenie z zasad reprezentacji, praw i potrzeb dziecka. W postępowaniu karnym reprezentantem dziecka zawsze musi być adwokat albo radca prawny. Wyznaczając konkretną osobę, sąd bierze pod uwagę także odległość między nią a miejscem zamieszkania dziecka i siedzibą sądu. Dlatego sprawy trafiają do mnie z Poznania i z Szamotuł.

Dlaczego to nie jest ocena Ciebie jako rodzica

Rozumiem, że wyznaczenie reprezentanta potrafi zabrzmieć jak sygnał, że coś z Tobą jako rodzicem jest nie tak. Nie o to tu chodzi. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie wskazał wprost dwa ryzyka, które ta instytucja ma ograniczać: rodzic może z uczucia do drugiego rodzica zaniechać dochodzenia praw dziecka, albo przeciwnie, potraktować sprawę dziecka instrumentalnie, jako sposób na załatwienie własnego konfliktu. To ryzyko dotyczy każdego rodzica w takiej sytuacji i nie jest oceną Twoich kompetencji rodzicielskich.

Podobnie wygląda to w sprawach karnych. Uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego przesądziła, że rodzic nie wykonuje praw dziecka jako pokrzywdzonego, gdy oskarżonym jest drugi rodzic, i to niezależnie od tego, czy sprawa toczy się z oskarżenia publicznego, czy prywatnego. Prawo z góry zakłada, że w takim układzie rodzicowi trudno o pełną neutralność wobec drugiego rodzica, i dlatego wprowadza dodatkowe zabezpieczenie.

Moje spotkanie z dzieckiem

Mam obowiązek nawiązać kontakt z dzieckiem i przekazać mu informacje o sprawie, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. To nie jest przesłuchanie, nie ma charakteru dowodowego i nie odbywa się w sądzie. Chodzi o to, żeby dziecko wiedziało, co się dzieje i kto działa w jego imieniu, i żebym mogła rozpoznać jego potrzeby.

Przy tym spotkaniu rodzic ani inna osoba sprawująca pieczę nad dzieckiem nie może być obecna. To nie jest moja decyzja organizacyjna, tylko wymóg wynikający z istoty tej rozmowy. Dziecko ma mieć warunki, w których powie, co myśli, bez oglądania się na dorosłych. To, co dziecko mi powie, jest objęte tajemnicą i nie przekazuję tego rodzicowi.

Spotkanie umawiam w godzinach, które nie kolidują ze szkołą ani zajęciami dziecka, w miejscu neutralnym. Może to być moja kancelaria w Poznaniu albo przystosowane pomieszczenie na terenie sądu.

Przesłuchanie dziecka w sądzie

Przesłuchanie dotyczy spraw karnych o przestępstwa popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej oraz przestępstw przeciwko wolności, wolności seksualnej i obyczajności oraz przeciwko rodzinie i opiece.

Dziecko, które w chwili przesłuchania nie ukończyło piętnastu lat, przesłuchuje sąd na posiedzeniu, z udziałem biegłego psychologa, w przystosowanym pomieszczeniu, potocznie nazywanym niebieskim pokojem. To nie jest sala rozpraw i nie ma tam oskarżonego. Przesłuchanie ma się odbyć niezwłocznie, nie później niż w ciągu czternastu dni od wpływu wniosku. Przebieg jest nagrywany, a na rozprawie odtwarza się zapis obrazu i dźwięku oraz odczytuje protokół, właśnie po to, żeby nie trzeba było wzywać dziecka ponownie.

Zasadą jest jedno przesłuchanie. Ustawa dopuszcza powtórzenie w dwóch sytuacjach: gdy wyjdą na jaw istotne okoliczności, których wyjaśnienie tego wymaga, albo gdy sąd uwzględni wniosek dowodowy oskarżonego, który nie miał obrońcy w czasie pierwszego przesłuchania. W tym drugim przypadku sam wniosek nie wystarcza, sąd musi go uwzględnić. Sądy traktują te sytuacje jako wyjątki, a nie furtkę do ponawiania czynności.

Pytanie, które dostaję najczęściej, brzmi: czy mogę tam być. Prawo udziału mają prokurator, obrońca i pełnomocnik pokrzywdzonego. Obecny może być również przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, a także osoba pełnoletnia wskazana przez samo dziecko, pod warunkiem że nie ogranicza to swobody jego wypowiedzi. Sąd Najwyższy stwierdził, że co do zasady dziecko może być przesłuchane w obecności rodzica. Ocena należy jednak do sądu, a jedynym kryterium jest swoboda wypowiedzi dziecka.

Jedna rzecz, o której rodzice zwykle nie wiedzą: dziecko może wskazać, jakiej płci ma być biegły psycholog obecny przy przesłuchaniu, a sąd powinien to uwzględnić, chyba że utrudniłoby to postępowanie.

Jeżeli dziecko ukończyło piętnaście lat, przesłuchanie w tych samych warunkach stosuje się wtedy, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że przesłuchanie w zwykłym trybie mogłoby negatywnie wpłynąć na jego stan psychiczny.

Więcej o samej procedurze: wezwanie na przesłuchanie, świadek czy podejrzany.

Co robi reprezentant i jaka jest Twoja rola

Reprezentant działa tak, jak działałby sam pokrzywdzony, gdyby mógł samodzielnie występować w sprawie. W praktyce to składanie wniosków, udział w przesłuchaniu dziecka i w rozprawach, kontakt z sądem i pilnowanie, żeby sprawa toczyła się z uwzględnieniem dobra dziecka na każdym etapie. Jeśli w toku sprawy karnej miałoby dojść do pojednania z oskarżonym, wymaga to zgody sądu opiekuńczego i reprezentant nie decyduje o tym sam.

Jeśli sam nie bierzesz udziału w postępowaniu, bo to właśnie Ciebie dotyczy wyłączenie z reprezentacji, masz prawo wnioskować do mnie o informacje potrzebne Ci do wykonywania władzy rodzicielskiej, dotyczące przebiegu sprawy i podjętych w niej czynności. Ten obowiązek uruchamia się dopiero na Twój wniosek, więc jeśli chcesz wiedzieć, co się dzieje, zgłoś się z konkretnym pytaniem. Zakres odpowiedzi jest ograniczony do tego, co rzeczywiście jest Ci potrzebne, i nie obejmuje informacji, których przekazanie mogłoby zaszkodzić dziecku.

Reprezentant dziecka nie jest opłacany przez rodzica. O wynagrodzeniu i zwrocie wydatków decyduje sąd albo organ, przed którym dziecko jest reprezentowane, a w sprawach karnych jest to wydatek Skarbu Państwa. Wyznaczenie reprezentanta nie oznacza dla Ciebie dodatkowego kosztu.

Kiedy zaskarżam, a kiedy nie

W części spraw zostaję wyznaczona wtedy, gdy postępowanie jest już umorzone. Wtedy moją pierwszą czynnością nie jest udział w rozprawie, tylko decyzja, czy złożyć zażalenie.

Tę decyzję podejmuję na podstawie akt i interesu dziecka, nie na podstawie tego, o co poprosi mnie rodzic. Zaskarżam, kiedy w aktach widzę podstawę: niewyjaśnione okoliczności, pominięty dowód, ocenę, która nie broni się przy tym materiale. Nie zaskarżam, kiedy takiej podstawy nie ma, nawet jeśli rodzic bardzo tego chce.

Możesz mi powiedzieć, co Twoim zdaniem sąd albo prokuratura pominęły, i wezmę to pod uwagę przy czytaniu akt. Twoja prośba nie przesądza decyzji. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga pisał o ryzyku, że interes dziecka bywa traktowany instrumentalnie, jako sposób na załatwienie własnego konfliktu. To ryzyko dotyczy także mnie i właśnie dlatego trzymam ten próg.